نقد و بررسی تکنولوژی

تلگرامی شدن ایرانی‌ها از دیدگاه نظریه ریزومی ژیل دلوز و فیلیکس گاتاری

توسط cyberpajoohi

تلگرامی شدن ایرانی‌ها از دیدگاه نظریه ریزومی ژیل دلوز و فیلیکس گاتاری

حامد رضایی، دانشگاه تهران

چکیده

پژوهش حاضر می‌کوشد اقبال بی‌سابقه‌ی ایرانیان به شبکه‌ی اجتماعی تلگرام  را از دیدگاه نظریه‌ی ریزومی ژیل دلوز و فیلیکس گاتاری موردبحث قرار دهد. دلوز برای شالوده‌شکنی از تفکر درختی (مرکزگرا)، تفکر ریزومی (مرکزگریز) را مطرح کرده و بر این عقیده است که استعاره‌ی ریزوم می‌تواند دوقطبی مرکز-حاشیه  که مناسبات نامتقارن قدرت را  بازتولید و تقویت می‌کند، واسازی کند  و به‌جای آن تکثر و چندمرکزی بودن را امکانپذیر سازد. در چارچوب این نظریه میتوان استدلال کرد که شهروندان ایرانی پیش از ظهور شبکه‌های اجتماعی دیجیتالی اطلاعات روزمره خود را  صرفاً از طریق رسانه‌های رسمی (مرکز مسلط) دریافت می‌کردند. این رسانه‌ها چون وابسته به مرکز بودند، فقط  روایت رسمی و مسلط جامعه را به گوش مردم می‌رساندند، اما تلگرامی شدن ایرانیها باعث شد که هر شهروند ایرانی خودش تبدیل به یک مرکز شود و در برابر روایت رسمی و مسلط جامعه اقدام به تولید ضد روایت کند و از این طریق روایت‌های رسمی را به چالش بکشد. این امر تجربه دموکراسی الکترونیک را هرچند به‌صورت ضعیف برای شهروندان ایرانی رقم‌زده است، زیرا اکنون شهروندان ایرانی به لطف اینترنت و شبکه‌های مجازی به‌ویژه تلگرام از موقعیت فرودست و حاشیه‌نشینی به فرادست ارتقا یافته‌اند و می‌توانند روایت‌ها و یا ضد روایت‌های خود را در شبکه تلگرام تولید کنند و صدای خود را به گوش مرکزنشینان برسانند.

کلیدواژه‌ها: تلگرام، ایرانی‌ها، نظریه‌ی ریزومی، ژیل دلوز، فیلیکس گاتاری

۱ .مقدمه

با آغاز به کار تلگرام در سال ۲۰۱۳ میلادی شاید کمتر کسی در ایران و حتی جهان فکر می‌کرد که این شبکه اجتماعی تنها در فاصله‌ای دو یا سه‌ساله به محبوب‌ترین ابزار پیام‌رسان در میان ایرانی‌ها و برخی دیگر از کشورها بدل شود. تلگرام  را نخستین بار  دو برادر روسی بانام‌های پاول و نیکلای دورف  طراحی کردند (telegram.org) پاول برادر کوچک نیکلای است و یک سازمان غیرانتفاعی کارآفرینی در آلمان دارد که پشتیبان مالی پروژه است، تلگرام توسط این سازمان (V.K) اداره می‌شود. یکی از دلایل فنی که تلگرام را به چنین ابزار محبوبی در میان ایرانی‌ها تبدیل کرده است، قابلیت نصب آن بر روی تمامی سیستم‌عامل‌های موجود و ضریب امنیتی بسیار بالای آن است. امنیت این پیام‌رسان به حدی بالاست که در نوامبر سال ۲۰۱۴، گروه سازنده‌ی آن‌یک جایزه سیصد هزار دلاری برای یافتن باگ (اشکال نرم‌افزاری) در آن در نظر گرفتند که البته این مسابقه در فوریه ۲۰۱۵ بدون برنده خاتمه یافت .(telegram.org)

نکته‌ی دیگر سرعت‌بالای تلگرام در مقایسه با دیگر نرم‌افزارهای مشابه و به‌خصوص وایبر است. اوایل سال ۲۰۱۵ بود که پس از اختلالی چندروزه در پیام‌رسان وایبر خیل عظیم ایرانیانی‌ که از آن نرم‌افزار استفاده می‌کردند، به تلگرام کوچ کرده و کاربر این نرم‌افزار شدند. پیش از آن کمتر کسی تلگرام را می‌شناخت. با روی آوردن کاربران ایرانی به تلگرام، این شرکت به‌مرور به خواسته‌های ایرانی‌ها اعم از افزودن استیکرها، امکان ارسال پیام صوتی، ایجاد گروه و کانال و … پاسخ مثبت داد و این امکانات را به نرم‌افزار خود افزود. امکان دیگر تلگرام در ردوبدل کردن پیام‌های متنی “secret chat”است که از بالاترین ضریب امنیتی برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که پیام‌ها بعد از پایان گفتگو حذف‌شده و دیگر هیچ‌گونه امکان دسترسی به آن‌ها وجود ندارد. نکته-ی دیگر عدم نمایش شماره‌ی موبایل شما برای افرادی است که نام و شماره‌ی شمارا به‌عنوان مخاطب در موبایل خود ندارند، امکانی که در وایبر وجود نداشت و شما می‌توانستید شماره‌ی هر فردی را که می‌خواستید به‌راحتی به دست آورید. برخی مسئولان کشور با این استدلال که وجود این امکانات می‌تواند تهدیدی برای امنیت کشور باشد ، خواستار فیلتر کردن بخشی از امکانات این نرم‌افزار شده‌اند و حتی خواستار منتقل کردن سرورهای تلگرام به داخل ایران شده‌اند، زیرا به‌زعم آنان امکانات مزبور میل به هنجار گریزی و هنجارشکنی در میان کاربران را تقویت می‌کند.  اما شرکت تلگرام بارها  اعلام کرده است که به‌هیچ‌وجه حاضر نیست اطلاعات و داده‌های کاربران تلگرام را- از هر کشوری که باشند- به فرد سومی و حتی دولت آن کشورها فروخته و از این طریق کسب درآمد کند. شاید همین دلیل اصلی اقبال روزافزون ایرانیان به این نرم‌افزار پیام‌رسان باشد.

آمار کاربران تلگرام حیرت‌انگیز است. در آخرین آمار که در تاریخ هفدهم اسفندماه سال ۱۳۹۵ و توسط نشریه‌ی اینترنتی دیجیاتو  منتشرشده است، این نرم‌افزار ماهانه حدود ۱۰۰ میلیون کاربر فعال دارد و روزانه بیش از ۱۵ میلیارد پیام در آن ردوبدل می‌شود. به گزارش آی‌تی‌ایران و به نقل از پاول دورف (۳۰ فروردین‌ماه ۱۳۹۶)، از این تعداد ایرانیان بیش از ۲۰ میلیون نفر را تشکیل می‌دهند. پاول دورف در حاشیه برگزاری اجلاس جهانی موبایل که اسفندماه سال ۱۳۹۴ در شهر بارسلونای اسپانیا برگزار شد، طی سخنانی اعلام کرده بود که روزانه ۳۵۰ هزار کاربر جدید به این پیام‌رسان. اضافه می‌شوند.(آی‌تی‌ایران)

در این میان شاید نگاهی به آمار سایت الکسا  نیز خالی از لطف نباشد. این سایت در آخرین به‌روز‌رسانی خود که در تاریخ یکم ماه مه ۲۰۱۷ میلادی صورت گرفته، اشاره می‌کند که رتبه‌ی جهانی این وب‌سایت ۴۸۹۷۶ و در ایران ۶۵۸۴ است. در میان کاربران تلگرام، ایرانیان با ۱۷.۵ درصد بعد از آمریکای ۵۶.۴ درصدی رتبه‌ی دوم را به خود اختصاص داده‌اند. این آمار همچنین نشان می‌دهد که هر کاربر تلگرام روزانه به‌طور میانگین ۱.۸۷ صفحه را بازکرده و حدود ۱ ساعت و ۵۶ دقیقه را در این نرم‌افزار می‌گذرانند. همچنین آمار حاکی از آن است که مردها بیش از میانگینی که از فضای اینترنت استفاده می‌کنند، از تلگرام استفاده  می‌کنند، اما زنان کمتر از این مقدار از تلگرام بازدید می‌کنند. همچنین استفاده از این نرم‌افزار پیام‌رسان میان افراد تحصیل‌کرده محبوب‌تر است. البته افراد زمانی که سرکارند، بیش از زمانی که در خانه یا محل تحصیل‌اند از تلگرام استفاده می‌کنند (http://www.alexa.com/siteinfo/telegram.com)

۲. سؤال و فرضیه‌ی تحقیق

همان‌طور که گفته شد، اقبال ایرانیان به تلگرام بی‌سابقه بوده است. اینکه چرا تلگرام انفجاری در حوزه‌ی نرم‌افزارهای پیام‌رسان در ایران محسوب می‌شود، سؤالی است که بسیاری در پی پاسخ به آن برآمده‌اند. برخی افراد بر این باورند که چنین تمایلی شاید به دلایل فنی و برتری‌های نرم‌افزاری آن نسبت به نمونه‌های مشابه باشد. برخی سخن از حفاظ‌های امنیتی آن به میان آورده‌اند و فکر می‌کنند عدم درز داده‌های کاربران از سوی تلگرام حتی به دولت‌ها سبب این اقبال شده است. تلگرام قابلیت‌های زیادی ازجمله امکان ساخت کانال را دارد که آن را علاوه بر یک نرم‌افزار پیام‌رسان به یک شبکه‌ی اجتماعی نیز بدل کرده است. در این میان نگرش‌های دیگری را نیز می‌توان متصور بود، ازجمله دیدگاه ایدئولوژیکی، فرهنگی، سیاسی، روان‌شناختی، جامعه‌شناسانه و غیره. دیدگاهی که در این پژوهش به آن می‌پردازیم، بر اساس نظریه‌ی ریزومی ژیل دلوز و فیلیکس گاتاری  است که ذیلاً توضیح داده می‌شود. سؤال این است که تلگرام چگونه توانسته امکان مرکزگریزی را در اختیار شهروندان ایرانی قرار دهد؟ و دیگر سؤال اینکه چرا شهروندان به دیگر نرم‌افزارها چنین تمایلی نشان نداده و در قبال تلگرام چنین رفتاری از خود بروز داده‌اند؟

۳. مروری بر ادبیات موجود

بررسی ادبیات موجود نشان می‌دهد که تاکنون در کشور ما مقاله‌ای علمی درباره پاسخ به سؤال فوق نگارش نشده است. نظرات و نقدهایی که در خصوص تلگرام و اقبال شگفت‌انگیز ایرانیان نسبت به آن نوشته‌شده، غالباً در قالب تحلیل‌های خبری و ژورنالیستی هستند که در اینجا به برخی از مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌شود.

آرش جهانگیری نویسنده‌ی جام جم کلیک- از زیرمجموعه‌های جام جم آنلاین(۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۵) به تحلیل موضوع پرداخته و پس از رد این خبر که بیش از نیمی از کاربران تلگرام ایرانی هستند، می‌نویسد: « خالق برنامه تلگرام در حساب توییتر خود تصریح کرده که آمار اعلام‌شده صحیح نیست و تنها ۲۰ درصد کاربران تلگرام ساکن ایران هستند. با حسابی سرانگشتی این رقم چیزی نزدیک به ۲۲ میلیون نفر می‌شود». در ادامه نویسنده به تحلیل چرایی این موضوع پرداخته و دلایلی همچون سرعت‌بالای این پیام‌رسان، فیلتر نبودن آن در داخل کشور و قابلیت‌های جذاب و متنوع آن را از عوامل محبوبیت این نرم‌افزار در ایران دانسته است. این نویسنده از یک صاحب‌نظر نیز نقل‌قول کرده و می‌نویسد: «به گفته‌ی دکتر علی اسدی، استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، اصلی‌ترین دلیل محبوبیت تلگرام در ایران فیلتر نبودن و دسترسی عمومی به آن است. دلیل دیگر نیز امکاناتی نظیر ارسال و دریافت انواع فایل و پیام‌های صوتی و تصویری است که این پلتفرم به‌صورت رایگان و با سرعت مناسب در اختیار کاربران قرار می‌دهد. همچنین این اپلیکیشن دامنه خدمات خود را گسترش داده و امکان دسترسی به بسیاری از سرویس‌های اینترنتی را از طریق خود این اپلیکیشن ایجاد کرده که تمام این‌ها به افزایش محبوبیت آن کمک بسزایی می‌کنند. این کارشناس حوزه ارتباطات درباره تأثیرات تلگرام بر رفتار و سلیقه مخاطب می‌گوید: «مردم ایران بیشتر یک جامعه شفاهی هستند تا یک جامعه مکتوب. به همین دلیل، گفت‌وگو و گپ زدن میان ما رایج است و تلگرام تنها ابزار لازم برای برقراری این ارتباط را در اختیار ما قرار می‌دهد».

خبرگزاری انتخاب در مقاله‌ای در اول اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۹۵ به بررسی علل محبوبیت تلگرام در ایران پرداخته و عواملی از قبیل«سرعت و امنیت بالا»، «مسیر جدیدی برای اطلاع‌رسانی بودن»، «امکانات جدیدی که با هر به‌روز‌رسانی به آن اضافه می‌شود» و«روبات‌های دوست‌داشتنی» را از عوامل این محبوبیت بر‌می-شمارد. نویسنده در پایان این مطلب می‌نویسد: « به‌هرحال به‌جز این موارد شاید بی‌راه نباشد اگر بگوییم تلگرام اولین سرویس اینترنتی خارجی است که با وزارت ارتباطات ایران به گفت‌و‌گو نشسته و حاضر است برخی سیاست‌های این وزارتخانه در مسدود‌سازی محتوای غیراخلاقی و خلاف قوانین ایران را روی شبکه خود برای کاربران ایرانی اعمال کند، هرچند مدیران تلگرام بارها اعلام کرده‌اند مسدود‌سازی بخش‌های غیراخلاقی تلگرام را در سراسر دنیا پیگیری می‌کنند و این امتیاز تنها مربوط به ایران نیست».

وب‌سایت کلیک (click.ir) نیز در اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۹۵ و در مطلبی می‌نویسد: ” حضور میلیونی ایرانی‌ها در تلگرام نشان می‌دهد که این شبکه اجتماعی پیام‌رسان به جایگاه بسیار خوبی در میان کاربران ایرانی دست‌یافته است». در پاسخ به این سؤال که دلیل محبوبیت تلگرام نزد ایرانیان چیست،  نویسنده دلایلی مانند کند شدن پیام‌رسان وایبر، سرعت‌بالا در ارسال مطالب مختلف (اعم از نوشتاری، صوتی و تصویری)، امنیت بالای این شبکه‌ی پیام‌رسان (به‌ویژه قابلیت برقراری ارتباط امن رمزنگاری‌شده یا همان secret chat) را ازجمله دلایل اقبال ایرانیان  نسبت به این شبکه‌ی پیام‌رسان برمی‌شمارد. در ادامه‌ی مطلب می‌خوانیم: « تلگرام یک شبکه پیام‌رسان صرف نیست. حالا تلگرام باقابلیت‌هایی که با هر به‌روز‌رسانی به آن اضافه می‌شود،‌ به سرویسی تبدیل‌شده که می‌تواند نقش توییتر، ‌فیس‌ بوک و دیگر شبکه‌های اجتماعی را در رساندن اطلاعات به دست کاربرانشان بدون محدودیت و استفاده از فیلترشکن مهیا کند».

وب‌سایت‌های خارجی نیز از نوشتن راجع به محبوبیت تلگرام در ایران غافل نشده و هرکدام بر اساس تحلیل خود مطالبی را منتشر کرده‌اند. به‌طور مثال LA Times  در سیزدهم ماه مارس سال ۲۰۱۷ میلادی در مطلبی می‌نویسد: «ایرانی‌ها عاشق تلگرام‌اند! این نرم‌افزار با حدود ۲۰ میلیون کاربر، پرکاربردترین نرم‌افزار پیام‌رسان در این کشور است.» نویسنده‌ی این مطلب می‌نویسد: «ایرانی‌ها بر اساس علاقه‌ی خود عضو کانال-های تلگرام می‌شوند و ساعت‌ها صرف خواندن مطالب در حوزه‌های مختلف می‌کنند ازجمله ورزش، تفریح و سرگرمی و البته سیاست! » جهت‌گیری اصلی این مطلب بحث‌های سیاسی ایرانی‌ها در تلگرام است. نویسنده در ادامه می‌نویسد: « تلگرام تشنگی ایرانی‌ها برای بحث سیاسی در فضای مجازی را رفع کرده، چراکه دیگر شبکه‌های اجتماعی همچون توییتر و فیس‌بوک در این کشور فیلترند.» در این مطلب همچنین به نقش تلگرام در انتخابات ریاست جمهوری ایران نیز اشاره‌شده و آمده است که« شورای عالی فضای مجازی مدیران کانال‌های دارای بالای ۵۰۰۰ عضو را مکلف کرده تا برای اخذ مجوز اقدام کنند». نویسنده این‌گونه برداشت می‌کند که این اقدام به‌منظور کنترل بیشتر بر این کانال‌ها صورت گرفته است.

          وبسایت Techrasa نیز که در حوزه‌ی تکنولوژی فعال است ، درباره‌ی تأثیر تلگرام بر ایران در روز سیزدهم ماه ژانویه سال ۲۰۱۶ میلادی مقاله‌ای را با عنوان (The Impact of Telegram on Iran) منتشر کرده است. نویسنده مزبور به هزینه‌ی کمتر استفاده از این نرم‌افزار- بخصوص با راه-اندازی شبکه‌های نسل سوم و چهارم تلفن همراه- در مقایسه با ارسال پیام کوتاه اشاره‌کرده و البته از این مطلب نیز غافل نیست که تلگرام باعث ایجاد تغییراتی فرهنگی در ایران شده است. وی معتقد است فرهنگ مردم ایران به سمت‌وسوی استفاده‌ی بیشتر از نرم‌افزارهای پیام‌رسان و به‌خصوص تلگرام رفته و ارتباطات حضوری در حال رنگ باختن است. نویسنده با به کار بردن اصطلاح «عصر تلگرام» می‌گوید که امکان ایجاد کانال در این نرم‌افزار تغییری بنیادین در روند پیشرفت این نرم‌افزار بود، البته به این نکته نیز اشاره می‌شود که این کانال‌ها یک‌طرفه بوده و تنها مدیر آن است که تولید محتوا کرده و تصمیم می‌گیرد چه مطالبی در آن منتشر شود.

وبسایت NiemanLab در روز هفدهم فوریه سال 2017 میلادی و در تحلیلی می‌نویسد تلگرام و اینستاگرام تبدیل به وسیله‌ای برای بی‌بی‌سی فارسی شده‌اند تا بتواند سانسورهای ایران را دور زده و صدای خود را  به گوش مردم برساند. نویسنده‌ی مطلب با اشاره به حادثه‌ی ساختمان پلاسکو و اینکه خبرنگاران بی‌بی‌سی فارسی اجازه‌ی حضور در ایران را نداشته تا بتوانند از نزدیک حادثه را گزارش کنند، می‌نویسد که مسئولان بی.بی سی به تلگرام رو آورده – کانال این شبکه بیش از ۷۰۰ هزار عضو دارد- و از مردم خواستند تا تصاویر و فیلم‌های خود را در آن به اشتراک بگذارند.

 Guardian نیز در روز هشتم فوریه سال ۲۰۱۶ میلادی مطالبی راجع به تأثیر تلگرام بر انتخابات مجلس ایران در سال ۹۴ نوشته است. این نشریه بیان کرده درحالی‌که به انتخابات مجلس نزدیک می‌شویم، از هر ۴ ایرانی ۱ نفر از تلگرام استفاده می‌کند. ازآنجایی‌که تلگرام در تعداد اعضایی که می‌توانند در کانال‌ها عضو شوند محدودیتی ندارد، نویسنده‌ی مطلب معتقد است این نرم‌افزار می‌تواند تأثیرات بزرگی بر انتخابات داشته باشد.

  نشریه Bloomberg در ماه آوریل   ۲۰۱۷ مطلبی راجع به فیلتر شدن امکان تماس صوتی تلگرام تنها دو روز پس از معرفی آن در ایران نوشته است. این نشریه در نقل‌قولی از بیانیه‌ی شرکت تلگرام می‌نویسد : «مسئولان این شرکت هیچ پیامی از سوی مسئولان ایرانی راجع به دلیل این اقدام دریافت نکرده‌اند و این موضوع که دیگر پیام‌رسان‌های صوتی همچنان به کار خویش ادامه می‌دهند، نشان می‌دهد که هدف این اقدام به‌طور خاص تلگرام بوده است». نویسنده در ادامه از قول مدیران تلگرام می‌نویسد : «این اقدام ممکن است به این دلیل باشد که تلگرام از آغاز موجودیت خود با هیچ دولتی راجع به داده‌های کاربران خود تعاملی نداشته است». البته این موضوع نیز دور از ذهن نیست که سرعت و امنیت بالای انتقال اطلاعات از طریق تلگرام باعث خواهد شد  تا انبوهی از کاربران از امکان تماس صوتی آن بهره برده و درنتیجه ضرر مالی هنگفتی به اپراتورهای تلفن همراه وارد نماید.

نقدها و تحلیل‌هایی که در بالا اشاره شد، بخشی از ادبیات موجود درباره محبوبیت تلگرام در ایران است که در مطبوعات داخلی و خارجی منتشرشده است. اما هیچ مقاله دانشگاهی در این راستا منتشرنشده است. با توجه به این خلأ، در پژوهش حاضر سعی شده  است تا دلیل محبوبیت تلگرام در ایران بر اساس یک چارچوب نظری آکادمیک مورد کاوش قرار گیرد.

۴. چارچوب نظری تحقیق

در این پژوهش سعی شده است تا برای پاسخ به سؤال تحقیق درباره‌ی تلگرامی شدن ایرانی‌ها از نظریه‌ی ریزومی  ژیل دلوز و فیلیکس گاتاری  ( ۲۰۰۵) بهره گرفته شود.

ریزوم طبق گفته دلوز و گاتاری (A Thousand Plateaus, Capitalism & Schizophrenia. 2005. Pp.6-7)) به ساقه‌های زیرزمینی اطلاق می‌شود که متفاوت باریشه‌های اصلی یک گیاه، در جهت-های مختلف حرکت می‌کنند. آن‌ها این اصطلاح را از علم زیست‌شناسی وام گرفته و وارد علم فلسفه کردند. ژیل دلوز در کتاب « A Thousand Plateaus» که به همراه دوست خویش فیلیکس گاتاری نگارش کرده، بارها از استعاره “ریزوم” استفاده کرده است. از دیدگاه این دو فیلسوف، ریزوم بیانگر وضع نمادین پسامدرنیسم  است که در آن به‌جای تک مرکزیت و تک‌صدایی شاهد چندمرکزی بودن و چندصدایی (قرائت‌های متکثر) هستیم AThousand Plateaus. 2005. Pp.20-25)).

دلوز  و گاتاری در کتاب هزار فلات ( 2005. Pp.3-12) با نگاهی فلسفی به بیان ویژگی‌های ریزوم می-پردازند:

  • ریزوم‌ها ریشه‌های فرعی گیاه‌اند و در فواصل میانی ریشه‌ی اصلی گیاه می‌رویند.
  • گیاه ریزوم‌دار به‌صورت افقی رشد می‌کند و ساقه‌اش در خاک قرار دارد.
  • با قطع بخشی از ساقه‌ی ریزوم، گیاه نه ‌خشک‌شده و نه از بین می‌رود، بلکه در همان زیرخاک گسترش‌یافته و جوانه‌های تازه خلق می‌کند.
  • ریزوم، برخلاف درخت حتی اگر تماماً شکسته و یا ازهم‌گسسته شود، بازهم می‌تواند به حیات خویش ادامه داده و در جهات دیگری رشد کند.
  • برخلاف ریشه اصلی درخت که رو به زمین داخل خاک و در یک‌جهت مشخص حرکت می‌کند، ریزوم به هر جهت رفته و روی خاک در جهات مختلف پیش می‌رود.
  • در بعضی گیاهان ریزومهای قدیمی خشکیده و می‌پوسند، اما گیاهان جوانی که از رشد جوانه‌ها بر روی ریزوم تشکیل می‌شوند، خودبه‌خود جداشده و مستقلاً به حیات خویش ادامه می‌دهند.
  • گیاهان ریزوم دار از طریق قطع ریزومها یا قلمه گرفتن از آن‌ها تکثیر می‌شوند.
  • ریزوم هایی که در مقابل سرما مقاوم نیستند، در فصل پاییز از خاک بیرون کشیده شده تا در فصل بهار از هم جداشده، مجدداً کشت شوند.

دلوز  و گاتاری با در نظر گرفتن شکل ظاهری درخت (عمودی و روبه بالا) و ریزوم (افقی و پیش‌رونده به هر سو) استدلال می‌کنند که دو نوع تفکر کاملاً متفاوت وجود دارد: تفکر درختی  و تفکر ریزومی . تفکر درختی با ارتباطات عمودی، خطی و گوش‌به‌فرمان سروکار دارد، اما تفکر ریزومی فضاها و ارتباطات همه‌جانبه، چندگانه  و افقی را به ذهن متبادر می‌کند. تفکر درختی بیانگر فلسفه‌ی بودن و سکون است، درحالی‌که تفکر ریزومی، پویا بوده و مرزبندی‌های تفکر خطی در آن غایب است. نگاه ریزومی مخالف تمرکز و نظم رایج است و تصویری از زندگی عشایری و کوچ دائمی را تداعی می‌کند. استعاره ریزوم به‌خوبی نگرش دلوز و گاتاری از مفاهیم کثرت، تفاوت و شدن را نشان می‌دهد (چالش‌های اساسی تربیت دینی در فضای ریزوماتیک، سید مهدی سجادی، علی ایمانزاده. صص.2-8)

پایان هر تفکر ریزومی شروع تفکری دیگر است و متصور بودن آغاز و پایان برای آن معنا ندارد. این نوع تفکر هویت چند شبکه‌ای را به انسان داده، هویتی که مکرراً خود را شکسته و از نو پیوند برقرار می‌کند.ریزوم همان‌طور که از شکلش نیز پیداست، عاری از مرکز، رده‌بندی و دلالت است، برخلاف درخت به‌طور نامحدودی گسترش‌یافته و توانایی به چالش کشیدن فعل بودن و به نمایش گذاشتن فعل شدن را دارد. استدلال این مقاله این است که دنیای ریزوم گونه‌ی فضای مجازی می‌تواند تجسمی از چنین فضای فکری باشد.

قرائتی دلوزی از تلگرامی شدن ایرانی‌ها

همان‌طور که در بالا اشاره شد، شاخصه‌ی نظریه ریزوم وجود روایت‌های متعدد است که برخلاف یک روایت واحد مسلط است. در سالیان گذشته و به‌ویژه با شروع قرن بیست‌ویک شاهد حضور نرم‌افزار‌های پیام‌رسان متعددی بوده‌ایم، از یاهو مسنجر گرفته تا وایبر، واتس‌اپ، تلگرام و اخیراً هم نرم‌افزارهای جدید ایرانی.

شاید یکی از دلایل رواج این پیام‌رسان‌ها قابلیت دموکراتیزه  کردن و چندصدایی کردن جامعه است. اما اینکه چرا تلگرام بسیار بیشتر از دیگر نرم‌افزارهای مشابه مورد استقبال ایرانیان قرار گرفت، دلایل مختلفی دارد. ازجمله این دلایل که پیشتر نیز به آن اشاره شد، می‌توان به‌سرعت بالا، امکان ایجاد ارتباط امن و قابلیت‌های متعدد و متنوع آن (گروه، سوپرگروه، ربات‌ها، استیکرها و کانال‌ها) اشاره کرد. گذشته از همه‌ی این‌ها، تلگرام یک ویژگی به‌خصوص دارد که در دیگر پیام‌رسان‌ها غایب است و آن چیزی نیست جز کار نکردن با دولت‌ها! به گفته‌ی پاول دورف (Rooydad24.com، سوم اردیبهشت ۱۳۹۶)، تا الان که بیش از سه سال از مطرح‌شدن تلگرام می‌گذرد، تلگرام تاکنون با هیچ دولتی رابطه نداشته و نخواهد داشت و اطلاعات کاربران خود با هیچ نفر سومی به اشتراک نخواهد گذاشت. این همان چیزی است که کاربران ایرانی می‌خواهند؛ اینکه بتوانند مولد ضد روایت و پادگفتمانی در تقابل با گفتمان رسمی و مسلط جامعه باشند و درعین‌حال از سوی دولت و حکومت شناسایی نشوند تا مشکلی در زندگی‌شان ایجاد نشود.

در چارچوب نظریه ریزوم، می‌توان گفت که تلگرام امکان تولید ضد روایت‌های متعدد ( ساختار ریزومی و چندصدایی) در مقابل روایت رسمی و مسلط جامعه (ساختار درختی و تک‌صدایی) را میسر ساخته است. این تولید روایت‌های متعدد یا به‌نوعی همان مرکزگریزی، باوجود دسترسی گسترده و سهل و ممتنع و از طریق تمام سیستم‌عامل‌ها به نرم‌افزار پیام‌رسان تلگرام به نحو بسیار وسیعی در اختیار شهروندان ایرانی قرارگرفته و هر ایرانی که فقط دارای یک گوشی هوشمند و دسترسی به اینترنت (حتی با سرعت نه‌چندان بالا) باشد، در هرکجای این کشور می‌تواند از امکانات متنوع این نرم‌افزار برای تولید روایت خود و رساندن صدایش به مرکز بهره ببرد- خواه در شهر باشد یا روستا، خواه به مرکز نزدیک‌تر باشد یا حتی ساکن نقطه‌ای دورافتاده.

نتیجه‌گیری

همان‌طور که در خلال تحقیق اشاره شد، تلگرام تأثیر شگرفی بر فرهنگ مردم ایران داشته است. این تأثیر در فضاهای مختلف نمود خاص خود را دارد؛ از ارتقاء سطح شعور و آگاهی مردم گرفته تا توانایی اظهارنظر در حوزه‌های مختلف- و به‌خصوص سیاست. تلگرام برنامه‌ی روزمره‌ی بسیاری از ما را تغییر داده و ما را مجبور کرده تا خود را به‌نوعی اسیر آن بدانیم. فرقی نمی‌کند در خانه باشیم، در محل تحصیل یا کار، در خیابان و حتی در میهمانی‌ها و گاه جلسات مهم. این پیام‌رسان دوست‌داشتنی این روزهای ایران ما را به‌نوعی برده‌ی خودساخته و از ارتباطات دنیای واقعی- به‌خصوص با خانواده و دوستان- غافل کرده است. کم با این صحنه مواجه نشده‌ایم که در یک میهمانی نشسته‌ایم و زمانی که سری می‌گردانیم، متوجه می‌شویم همه سر درگوشی موبایل خود فروبرده و مشغول بررسی پیام‌ها و پست‌های جدیدی هستند که در قسمت نوتیفیکیشن موبایل‌هایشان خودنمایی می‌کند.

در حال حاضر و پس‌ازاین چند سالی که گذشت، فرهنگ تلگرام میان ایرانیان جاافتاده است. حال اینکه چطور می‌توان این فرهنگ را به بهترین شکل مدیریت کرد تا باعث سوء‌استفاده‌های احتمالی و اتفاقات ناگوار نشود- کما اینکه تاکنون کلاه‌برداری‌ها و اخاذی‌های زیادی از طریق این نرم‌افزار صورت گرفته- می‌تواند موضوع پژوهش‌های آینده در ارتباط با تلگرام باشد.

منابع و استنادات:

وب‌سایت‌ها:

  1. http://jamejamonline.ir/click/2376691400486722248
  2. http://www.alexa.com/siteinfo/telegram.com
  3. http://digiato.com/article/2017/03/04/
  4. http://www.entekhab.ir/fa/news/
  5. Jamejamonline.ir/click
  6. http://click.ir/1395/02/02/why-telegram-is-popular-in-iran/
  7. http://www.latimes.com/business/la-fi-telegram-iran-20170313-story.html
  8. http://techrasa.com/2016/01/13/impact-telegram-iran/
  9. http://www.niemanlab.org/2017/02/how-bbc-persian-is-using-instagram-and-telegram-to-get-around-iranian-censorship/
  10. https://www.theguardian.com/world/2016/feb/08/telegram-the-instant-messaging-app-freeing-up-iranians-conversations
  11. https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-04-18/telegram-s-new-audio-messaging-feature-blocked-in-iran
  12. http://rooydad24.com/

کتاب‌ها و مقاله‌ها:

  1. A thousand Plateaus, capitalism and schizophrenia by Gilles Deleuze and Felix Guattari, translation and foreword by Brian Massumi. (1987, by the University of Minnesota Press)

2.چالش‌های اساسی تربیت دینی در فضای ریزوماتیک، سید مهدی سجادی، علی ایمانزاده_مجله علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز. دوره سوم. سال چهاردهم. شماره چهار.

نظر دادن